Το δημόσιο χρέος: εξέλιξη, σύνθεση, δομικά αίτια, η διαμόρφωση της κοινής γνώμης, και η αναγκαιότητα της βαθιάς διαγραφής

Του Ραφαήλ Παπαδόπουλο μεταπτυχιακού φοιτητή Πολιτικών Επιστημών

(Εισαγωγικό σημείωμα)

Η μελέτη που ακολουθεί συντάχθηκε τον Μάιο-Ιούνιο του 2015 από τον Ραφαήλ Παπαδόπουλο, μεταπτυχιακό φοιτητή Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, για να χρησιμοποιηθεί στο πόρισμα της Επιτροπής Αλήθειας για το Δημόσιο Χρέος της ελληνικής βουλής.

1) Το πολιτικό, κοινωνικό κι οικονομικό υπόβαθρο του διαλόγου για το δημόσιο χρέος

   Έχουν περάσει 5 χρόνια από την υπαγωγή  της Ελλάδας σε μνημόνια λιτότητας, με διακηρυγμένους στόχους  την παραμονή στο ευρώ, την απόκτηση πρωτογενών πλεονασμάτων και την σταδιακή μείωση του χρέους. Από τους στόχους αυτούς, έχουν επιτευχθεί βραχυπρόθεσμα οι δύο πρώτοι, ενώ στον τομέα του χρέους υπήρξε παταγώδης αποτυχία, αφού από 126% του ΑΕΠ το 2009, αυξήθηκε στα 175% το 2013¹, συμπεριλαμβανομένου του κουρέματος που επήλθε με το PSI. Το κοινωνικό κόστος όμως γι αυτήν την τερατώδη δημοσιονομική προσαρμογή στο δημοσιονομικό ισοζύγιο (από έλλειμμα 15% του ΑΕΠ μικρό πρωτογενές πλεόνασμα του 2014) υπήρξε δυσβάστακτο: σωρευτική μείωση περίπου 30% του ΑΕΠ και μείωση των εισοδημάτων περίπου 40%, αύξηση της ανεργίας από το 9 στο 27%, σε διάστημα 4 ετών. Με δεδομένη την συνεχή αύξηση του χρέους και την απορρόφηση τεράστιων ποσών από τον κρατικό προϋπολογισμό κατ’ έτος  για την αποπληρωμή του, είναι επιτακτική ανάγκη,  ανταποκρινόμενοι στο πάγιο αίτημα των πολιτικών και κοινωνικών δυνάμεων που αντιτίθενται στη λιτότητα και τη νεοφιλελεύθερη προσαρμογή, να ξεκινήσουμε μια δημόσια συζήτηση σχετικά με την εξέλιξη, τη σύνθεση και τα δομικά αίτια της διόγκωσης του δημοσίου χρέους, καθώς και σχετικά με τον τρόπο που αυτό έγινε αντικείμενο συγκάλυψης κι εργαλείο κυριαρχίας για τις οικονομικές και πολιτικές ελίτ και τα συστημικά ΜΜΕ σε Ελλάδα και ΕΕ. Η παρούσα μελέτη αποσκοπεί στο να συμβάλλει στη διερεύνηση αυτών των κρισιμότατων για την πορεία της χώρας ζητημάτων.

2)Βασικά μεγέθη, εξέλιξη και σύνθεση του χρέους από το 2009 ως σήμερα.

  Η επισκόπηση των βασικών μεγεθών και της εξέλιξης του δημοσίου χρέους που ακολουθεί βασίστηκε σε επίσημα στοιχεία του κράτους, κι ειδικότερα στους προϋπολογισμούς όπως έχουν δημοσιευτεί από το ΥΠΟΙΚ, και στα δελτία του χρέους, όπως εκτίθενται στην ιστοσελίδα του ΟΔΔΗΧ (Οργανισμός Διαχείρισης Δημοσίου Χρέους)². Πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι τα περισσότερα μεγέθη που παρατίθενται αποτελούν τις επίσημες προβλέψεις των αρμοδίων κρατικών αξιωματούχων για το χρέος, κι όχι τον απολογισμό (επιβεβαίωση ή διάψευση), αυτών των προβλέψεων, καθώς, ενώ οι δημοσιευμένοι στο ΥΠΟΙΚ κρατικοί προϋπολογισμοί αφορούν την περίοδο ως και το 2007, τα δελτία  του  χρέους που είναι αναρτημένα στον ίδιο ιστότοπο, καλύπτουν τη σαφώς μικρότερη περίοδο από το Δεκέμβριο του 2012  ως το Δεκέμβριο του 2014. Επιπλέον, πρέπει να τονιστεί ότι μεγέθη τα οποία σχετίζονται άμεσα με το μέγεθος και τη δομή του χρέους, όπως οι δαπάνες για τόκους και τοκοχρεολύσια, ήταν καταχωρημένα στις δαπάνες γενικής κυβέρνησης, κι όχι στην ενότητα των προϋπολογισμών για το δημόσιο χρέος, όπως θα ήταν αναμενόμενο. Το γεγονός αυτό καθιστά ακόμη δυσχερέστερη την πρόσβαση στα σχετικά στοιχεία, από κάποιον απλό πολίτη, μη ειδικό στα οικονομικά ο οποίος θέλει να ενημερωθεί επίσημα για το ζήτημα, όπως ο γράφων. Είναι λοιπόν εύλογο να υποθέσει κανείς βάσιμα ότι πρόκειται για μια πτυχή της συστηματικής και διαχρονικής απόκρυψης της αλήθειας για το χρέος από την κοινή γνώμη, με ευθύνη της πολιτικής ηγεσίας της χώρας. Ως εκ τούτου, μεγάλο μέρος των στοιχείων που παρατίθενται στην εργασία αυτή, προέρχονται από μελέτες οικονομικών ινστιτούτων, κι οικονομολόγων σχετικά με το ελληνικό χρέος. Με βάση λοιπόν τις διαθέσιμες επίσημες πηγές, το χρέος αυξήθηκε από 301 σε 324 δις ευρώ, ή από 126 σε 177% του ΑΕΠ. Το χρέος αυτό, σε ποσοστό περίπου 95% την περίοδο αυτή(2009-2015), είναι απαιτητό σε ευρώ. Επίσης, την περίοδο μετά το PSI (2012-2015), σύμφωνα με στοιχεία του ΟΔΔΗΧ, το 66 ως 70% του χρέους είναι πληρωτέο σε κυμαινόμενο επιτόκιο, ενώ σε ποσοστό από 66 ως 75% χαρακτηρίζεται ως μη διαπραγματεύσιμο. Όσον αφορά τέλος τη σύνθεση του χρέους, σε ποσοστά από 55 ως 75%, δηλαδή ένα ποσό  από 160 ως 240 δις ευρώ, αντιστοιχεί σε δάνεια κι όχι σε ομόλογα. Επιπλέον, το ποσό αυτό σε ποσοστό 85 ως 90% (148 ως 220 δις ευρώ)αφορά σε πληρωμή δανείων προς τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Στήριξης και το ΔΝΤ. Οι αριθμοί αυτοί καταρρίπτουν την ευρέως διαδεδομένη άποψη ότι ο δανεισμός από την ΕΕ και το ΔΝΤ καλύπτει τις εσωτερικές ανελαστικές κοινωνικές δαπάνες του κράτους(μισθοί συντάξεις κτλ), και τεκμηριώνει το γεγονός ότι τα νέα δάνεια συνάπτονται σχεδόν αποκλειστικά με στόχο την αποπληρωμή παλαιότερων, εγκλωβίζοντας τη χώρα σε ένα φαύλο κύκλο υπερχρέωσης κι οικονομικής εξάρτησης, ο οποίος επιδεινώνεται  από τον φαύλο κύκλο λιτότητας κι ύφεσης, που με τη σειρά του προκαλείται από τα νεοφιλελεύθερα μνημόνια τα οποία επιβάλλονται από τους πιστωτές ως όροι για τη χορήγηση των δάνειων³.