Άρθρο του Παντελή Τσακίρη, Δημάρχου Ωραιοκάστρου, Προέδρου της Επιτροπής Πολιτισμού και Νεολαίας της ΚΕΔΕ

Βρισκόμαστε σε μια στιγμή κατά την οποία η Τοπική Αυτοδιοίκηση δεν μπορεί πλέον να πορευτεί με επιμέρους βελτιώσεις ή περιστασιακές διορθώσεις. Οι πόλεις μας καλούνται να διαχειριστούν κρίσεις, να υλοποιήσουν έργα, να ενεργοποιήσουν χρηματοδοτικά εργαλεία, να σχεδιάσουν πολιτικές για το περιβάλλον, την κοινωνική συνοχή, την ανθεκτικότητα, την ψηφιακή μετάβαση.

Για να σταθούμε στο ύψος αυτών των προκλήσεων, δεν αρκεί η καλή πρόθεση ή το προσωπικό ενδιαφέρον των αιρετών. Χρειαζόμαστε έναν θεσμικό κορμό που να στηρίζει την καθημερινή λειτουργία μας. Χρειαζόμαστε ένα πλαίσιο εντολής, ευθύνης και λογοδοσίας που να είναι καθαρό, λειτουργικό, σταθερό.

Και αυτό ακριβώς επιχειρεί να κάνει ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Να μας δώσει μια νέα θεσμική αρχιτεκτονική, πιο κοντά στα ευρωπαϊκά πρότυπα, πιο συμβατή με τις ανάγκες της εποχής, πιο αποτελεσματική για τις τοπικές κοινωνίες.

Σε αυτό το πλαίσιο, η μεταρρύθμιση του εκλογικού συστήματος – το πώς εκλέγεται ο δήμαρχος, πώς συγκροτείται η πλειοψηφία, πώς λειτουργεί το συμβούλιο – δεν είναι μια τεχνική λεπτομέρεια.

Είναι το σημείο όπου συναντιούνται η δημοκρατία, η διοίκηση και η αποτελεσματικότητα.

Η υφιστάμενη κατάσταση: Η Αυτοδιοίκηση ανάμεσα σε προσδοκίες και περιορισμούς

Η προηγούμενη δεκαετία ανέδειξε με απόλυτη σαφήνεια τη μεγάλη δομική αντίφαση της ελληνικής Τοπικής Αυτοδιοίκησης

Ενώ προσδοκούμε από τους δήμους να λειτουργούν ως πραγματικοί πάροχοι πολιτικής – να υλοποιούν έργα, να διαχειρίζονται κρίσεις, να απορροφούν πόρους, να συντονίζουν υπηρεσίες – την ίδια στιγμή τους έχουμε εγκλωβίσει σε ένα σύστημα θεσμικών αδυναμιών, καθυστερήσεων και πολιτικών ασταθειών. Η εμπειρία της εφαρμογής της απλής αναλογικής είναι χαρακτηριστική. Η πρόθεση ενίσχυσης της αντιπροσώπευσης κατέληξε σε ένα πλαίσιο όπου οι διοικήσεις συχνά αναζητούσαν πλειοψηφίες όχι στη βάση προγράμματος, αλλά στη βάση συγκυριακών συσχετισμών. Και αυτό, πέρα από τις τεχνικές δυσκολίες που δημιουργούσε, τραυμάτισε και την ίδια την αντίληψη των πολιτών για την Αυτοδιοίκηση.

Όταν ο πολίτης βλέπει έναν δήμο που δεν μπορεί να αποφασίσει, τότε αμφισβητεί όχι τον δήμαρχο αλλά τον θεσμό. Η εμπιστοσύνη διαρρηγνύεται. Η συμμετοχή φθίνει.

Ο νέος Κώδικας Αυτοδιοίκησης: Μια προσπάθεια θεσμικής ανασύστασης

Ο νέος Κώδικας δεν έρχεται να «μπαλώσει» ένα σύστημα. Έρχεται να το επανιδρύσει. Η κωδικοποίηση εκατοντάδων διάσπαρτων διατάξεων δημιουργεί για πρώτη φορά ένα ενιαίο, συμπαγές, κατανοητό πλαίσιο λειτουργίας.

Η εισαγωγή του «τεκμηρίου της καθημερινότητας» αποδίδει στους δήμους την ευθύνη για ό,τι πραγματικά αφορά τον πολίτη και μειώνει την εξάρτηση από την υπερσυγκεντρωτική κεντρική διοίκηση.

Η αναδιάρθρωση των αρμοδιοτήτων και η προσπάθεια ψηφιακής επιτάχυνσης προσδίδουν σε δήμους και περιφέρειες την ικανότητα να λειτουργούν με ταχύτητα και ευελιξία.

Και όλα αυτά έχουν νόημα μόνο εφόσον ο δήμος διαθέτει εσωτερική σταθερότητα. Ένα σύγχρονο θεσμικό οικοδόμημα απαιτεί έναν σταθερό πυρήνα διοίκησης. Εδώ ακριβώς, λοιπόν, αποκτά κομβικό ρόλο το νέο εκλογικό σύστημα. Δεν είναι διαδικαστικός μηχανισμός. Είναι ο μηχανισμός που καθορίζει αν το οικοδόμημα θα λειτουργήσει ή θα καταρρεύσει εκ των έσω.

Το νέο σύστημα εκλογής: Τεχνική ακρίβεια και πολιτική ουσία

Το νέο σύστημα εισάγει ορισμένες μεγάλες θεσμικές καινοτομίες. Ή και – θα λέγαμε – ενισχύει όψεις και πλευρές – που κρίθηκε στην πράξη ότι είναι πεδία που έχρηζαν ενίσχυσης.

Πρώτον, την άμεση εκλογή δημάρχου με καθαρό κατώφλι 42% από τον πρώτο γύρο.

Αυτό σημαίνει ότι ο δήμαρχος εκλέγεται με μια ουσιαστική, όχι οριακή, πλειοψηφία και ότι η εντολή διαμορφώνεται την ημέρα της κάλπης, χωρίς να χρειάζεται δεύτερη διοικητικά και πολιτικά προβληματική διαδικασία. Η κατάργηση της δεύτερης Κυριακής εξαλείφει τον κίνδυνο παρασκηνιακών συναλλαγών, ενισχύει τη διαφάνεια, μειώνει το κόστος, και κυρίως διασφαλίζει ότι η βούληση του εκλογέα αποτυπώνεται άμεσα και χωρίς στρεβλώσεις.

Δεύτερη καινοτομία είναι η εναλλακτική ψήφος.

Για πρώτη φορά, οι πολίτες μπορούν να διαμορφώσουν ένα προφίλ προτίμησης που κατανέμεται μηχανικά και αντικειμενικά, χωρίς πολιτικές διαπραγματεύσεις ενδιάμεσα. Εάν κανένας συνδυασμός δεν ξεπεράσει το 42%, η δεύτερη προτίμηση ενεργοποιείται για να δώσει μια γνήσια πλειοψηφία. Το σύστημα αυτό, συγγενές με τα διεθνή μοντέλα «instant run-off voting», επιτρέπει στον ψηφοφόρο να εκφραστεί ουσιαστικά και μειώνει την πίεση του «χρήσιμου» ή «αναγκαστικού» ψήφου.

Τρίτη καινοτομία είναι η σταθερή πλειοψηφία 3/5 στο δημοτικό συμβούλιο.

Αυτό δεν είναι παραχώρηση. Είναι μηχανισμός διασφάλισης διοικητικής ικανότητας. Χωρίς λειτουργική πλειοψηφία, δεν υπάρχει δημοτικός σχεδιασμός, δεν υπάρχουν έργα, δεν υπάρχει συνέχεια. Η πρόβλεψη ότι όταν το ποσοστό εκλογής υπερβεί το 60% η κατανομή γίνεται πλήρως αναλογική προσθέτει μια θεσμική ισορροπία που αναγνωρίζει την πραγματική ένταση της λαϊκής εντολής.

Τέταρτη καινοτομία – το όριο του 3% για την είσοδο στο δημοτικό συμβούλιο

Το 3% δεν αποτελεί αποκλεισμό. Δεν πρέπει να ειδωθεί κατ’ αυτόν τον τρόπο. Αντίθετα, αποτελεί θεσμικό φίλτρο σοβαρότητας και βιωσιμότητας. Επιτρέπει την είσοδο παρατάξεων που διαθέτουν πραγματικό κοινωνικό αποτύπωμα, επαρκή οργάνωση και στοιχειώδη πολιτική συγκρότηση. Αποτρέπει όμως τη δημιουργία ενός κατακερματισμένου συμβουλίου γεμάτου μικρές, ευκαιριακές ή μονοθεματικές ομάδες που, παρά το μικρό εκλογικό τους βάρος, μπορούν να παίξουν ρόλο δυσανάλογο προς τη νομιμοποίησή τους. Το 3% λειτουργεί ως θεσμική διασφάλιση ότι στο δημοτικό συμβούλιο εκπροσωπούνται δυνάμεις με πολιτική υπόσταση και όχι συγκυριακές εκφράσεις που μπορούν να ευνοήσουν τη συναλλαγή ή να οδηγήσουν σε μια ασταθή γεωμετρία εξουσίας.

Πέμπτη καινοτομία – Ο θεσμός του Δημοτικού Συμβούλου Επικρατείας

Ο νέος Κώδικας εισάγει μια καινοτομία που έρχεται να θεραπεύσει ένα διαχρονικό ζήτημα. Την ανάγκη οι συνδυασμοί να μπορούν να ενισχύσουν τη σύνθεσή τους με πρόσωπα που δεν δεσμεύονται από την τοπική κατανομή των εκλογικών περιφερειών. Η καινοτομία αυτή ενισχύει τη δυνατότητα στρατηγικής στελέχωσης και προσδίδει μεγαλύτερη ευελιξία στη διαμόρφωση ομάδων διοίκησης που ανταποκρίνονται στις σύγχρονες απαιτήσεις διοίκησης των δήμων.

Έκτη καινοτομία – Η θεσμική ενίσχυση της συμμετοχής των νέων

Ο Κώδικας επαναφέρει τους νέους όχι ως παρατηρητές, αλλά ως ισότιμους συμμετέχοντες στο δημοκρατικό γίγνεσθαι της αυτοδιοίκησης. Με τη μείωση του ηλικιακού ορίου εκλογιμότητας και με την υποχρεωτική σύσταση Τοπικών Συμβουλίων Νεολαίας, η Αυτοδιοίκηση αποκτά έναν ζωντανό δίαυλο με μια γενιά που ζητά χώρο να εκφραστεί, να συνδιαμορφώσει και να αναλάβει ευθύνη.

Έβδομη καινοτομία – Η κατοχύρωση της ισχυρής ποσόστωσης γυναικών

Η πρόβλεψη του 40% για την παρουσία γυναικών σε κάθε εκλογικό συνδυασμό δεν είναι τυπικό μέτρο, ούτε «λογιστική» συμπλήρωση ψηφοδελτίων. Είναι μια βαθιά θεσμική επιλογή που φέρνει την Αυτοδιοίκηση σε πλήρη ευθυγράμμιση με τα σύγχρονα ευρωπαϊκά δημοκρατικά δεδομένα. Η Τοπική Αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να είναι ο καθρέφτης μιας κοινωνίας που αλλάζει, αν οι γυναίκες – που αποτελούν το 50% του πληθυσμού – δεν έχουν θεσμικά διασφαλισμένη πρόσβαση στη λήψη αποφάσεων.

Τα οφέλη για τους δήμους και τις τοπικές κοινωνίες

Τα οφέλη της μεταρρύθμισης είναι συγκεκριμένα και μετρήσιμα. Πρώτον, η διοικητική σταθερότητα επιτρέπει στους δήμους να υλοποιούν με ταχύτητα έργα υποδομών, κοινωνικές δράσεις, παρεμβάσεις περιβάλλοντος και ψηφιακές επενδύσεις.

Δεύτερον, οι υπηρεσίες λειτουργούν με σαφή κατεύθυνση και ενιαία διοίκηση, χωρίς συνεχείς αλλαγές προτεραιοτήτων.

Τρίτον, η Αυτοδιοίκηση αποκτά αξιοπιστία απέναντι στους ευρωπαϊκούς και εθνικούς χρηματοδοτικούς φορείς, οι οποίοι αναζητούν συνέπεια και σταθερότητα στα χρονοδιαγράμματα.

Τέταρτον, ο πολίτης αποκτά καθαρή εικόνα του ποιος τον διοικεί και με ποιο σχέδιο. Η λογοδοσία γίνεται αληθινή και όχι τυπική.

Πέμπτο, ο θεσμός αποκτά τη δυνατότητα να διεκδικήσει με μεγαλύτερη σοβαρότητα τη μεταφορά αρμοδιοτήτων.Κανένα κράτος δεν παραχωρεί επιπλέον ευθύνη σε έναν θεσμό που δεν μπορεί να λειτουργήσει σταθερά.

Το διεθνές παράδειγμα

Η επιλογή της άμεσης εκλογής δημάρχου με καθαρή εντολή δεν είναι ελληνική ιδιαιτερότητα. Είναι ουσιαστικά ευρωπαϊκό κεκτημένο. Η Γερμανία αξιοποιεί το ισχυρό εκτελεστικό μοντέλο του Bürgermeister, ενισχύοντας τη λογοδοσία και τη διοικητική συνέχεια. Η Πολωνία, μετά τη μεταρρύθμιση του 2002, αύξησε θεαματικά την ικανότητα απορρόφησης κοινοτικών πόρων. Οι σκανδιναβικές χώρες στηρίζουν το σύστημα τοπικής διοίκησης στην καθαρή εντολή και στη θεσμική σταθερότητα. Η κοινή συνισταμένη όλων αυτών των μοντέλων είναι η ίδια. Χωρίς ισχυρό εκτελεστικό κέντρο, χωρίς καθαρή εντολή, χωρίς σταθερή πλειοψηφία, οι δήμοι δεν μπορούν να παράγουν δημόσιες πολιτικές.

Η νέα εποχή της Αυτοδιοίκησης

Το νέο σύστημα επιτρέπει στις τοπικές κοινωνίες να εκφράζουν καθαρά τη βούλησή τους και στις δημοτικές αρχές να ασκούν πραγματική διοίκηση. Είναι μια μεταρρύθμιση που ενισχύει τη δημοκρατία, γιατί δίνει στον πολίτη σαφή εντολή και σαφή ευθύνη. Είναι μια μεταρρύθμιση που ενισχύει την ανάπτυξη, γιατί δημιουργεί σταθερούς και λειτουργικούς θεσμούς. Είναι μια μεταρρύθμιση που ενισχύει την Αυτοδιοίκηση, γιατί της επιτρέπει να λειτουργεί με τρόπο που ταιριάζει σε μια ευρωπαϊκή χώρα του 21ου αιώνα.

Η θέση μου είναι καθαρή. Η στήριξη του νέου συστήματος είναι στήριξη της ίδιας της Αυτοδιοίκησης. Είναι επένδυση στη δημοκρατία, στη σταθερότητα, στην ικανότητά μας να παράγουμε έργο. Ας αξιοποιήσουμε αυτή τη μεταρρύθμιση ως αφετηρία μιας νέας εποχής για τους δήμους μας. Η νέα εποχή δεν έρχεται αυτόματα. Έρχεται όταν την πιστέψουμε και την υπερασπιστούμε. Είμαστε έτοιμοι να το κάνουμε. Για τους δήμους μας. Για τους πολίτες μας. Για τις επόμενες γενιές.

 

Αναδημοσίευση από το Rthess.gr